Gemeente Leiderdorp

De heemtuin

Gepubliceerd op: 28 maart 2008

De heemtuin bevindt zich in het park De Houtkamp, centraal in de gemeente Leiderdorp. De tuin heeft als doel inwoners van Leiderdorp bekend te maken met inheemse begroeiing.

 Hieronder vindt u alles over de heemtuin:

• Rivierklei
• Geen oernatuur
• Onderhoud en beheer
• Grote variatie
• Nieuwe ontwikkelingen
• Unieke begroeiing
• Activiteiten Heemtuin

Rivierklei
De heemtuin is aangelegd in 1970. Bij de aanleg zijn plaatselijk andere grondsoorten dan de al aanwezige rivierklei aangebracht. Daardoor ontstond een variatie in grondsoorten en bodemprofielen. Gebruik makend van een gevarieerde loop van sloten en paden is een gevarieerd landschap ontstaan waarin veel planten en dieren een plaats vinden. Op die manier heeft ook de natuur in de stedelijke omgeving van Leiderdorp zijn eigen plek.

Geen oernatuur
Wat tegenwoordig door de meeste mensen wordt beschouwd als "natuur", is het gevolg van landbouwactiviteiten van mensen die voor het industriële tijdperk het Nederlandse landschap hebben bewerkt. Deze landbouwactiviteiten bestonden bijvoorbeeld uit:

Maaien en afvoeren
waardoor een onbemeste, bloemrijke hooiweide ontstond;

Hakken en zagen
waarbij takken en bladeren van met name de iep dienden als veevoer. De dikkere takken van wilg, eik en es werden gebruikt om gereedschap en andere gebruiksmaterialen te maken, of diende als brandhout. Deze hakhoutbosjes staan ook wel bekend als boerengeriefhoutbosjes. Mede door deze activiteiten is het hollandse "natuur"landschap onstaan. Van oernatuur is in Nederland de laatste 1000 jaar praktisch geen sprake meer geweest.

Onderhoud en beheer
Het onderhoud en beheer van de heemtuin is erop gericht om een beeld te geven van het Nederlandse landschap van weleer. In de heemtuin worden per locatie verschillende beheersmethoden toegepast. Iedere plek in de heemtuin heeft zodoende zijn eigen bestemming. Voorbeelden zijn: onbemeste hooiweide; bloemrijke akker; duinvegetatie; stinzenbos en beekbegroeiing. Het beheer in de heemtuin is dus gericht op het naast elkaar handhaven van diverse kleinschalige landschapselementen.

Grote variatie
In vroeger tijden werd op iedere plaats wat anders gedaan, maar wel ieder jaar hetzelfde. Met andere woorden: al op kleine schaal konden zich diverse landschapselementen ontwikkelen, zoals een hakhoutbosje, een akkertje, een hooiweide en een oeverbegroeiing langs een ondiepe sloot. Dit resulteerde uiteindelijk in een grote variatie van flora en fauna. Tegenwoordig wordt echter op iedere plaats hetzelfde gedaan, maar ieder jaar wat anders (niets is zeker): door ruilverkaveling, verstedelijking en wegenbouw ontstaat een grootschalig eenzijdig landschap met weinig (ecologische) variatie. De heemtuin laat dus iets zien van wat wij hebben verloren in de razernij van de economische "vooruitgang".

Nieuwe ontwikkelingen
De heemtuin verandert in de loop van de jaren een beetje. Nieuwe ideeën krijgen gestalte, oude beheersvormen worden aangepast aan nieuwe inzichten. Natuurlijk vindt er geen grootschalig grondverzet meer plaats. Dat zou tenslotte 30 jaar werk en natuurlijke ontwikkeling teniet doen. De voorwaarden (grondsoorten, vochtgehalte) die in het begin zijn geschapen, vormen nog steeds de randvoorwaarden voor de huidige vegetatietypen en de diversiteit die dat met zich meebrengt. Door selectief wieden kunnen vervolgens bepaalde planten die kenmerkend zijn voor een vegetatietype op de voorgrond treden.
Vooral in een heemtuin zijn dit soort ingrepen noodzakelijk omdat de ontwikkeling en het voortbestaan van zoveel verschillende vegetatietypen op een klein oppervlak uit zichzelf niet plaatsvindt. Zonder menselijke ingrepen zou de heemtuin dan al gauw verworden tot een soortenarme "brandneteltuin" met wat opslag van bomen als essen en elzen.

Unieke begroeiing
Eén van de sterkst bedreigde plantengemeenschappen in Nederland is de (unieke) begroeiing van oude, monumentale muren. Door renovatie / restauratie van oude muren (o.a. stadswallen en langs grachten) verdwijnt de belangrijkste voorwaarde voor plantengroei op muren: een kans om te wortelen tussen de stenen. In de middeleeuwen werden de muren gemetseld met kalkmortel, vaak gemengd met stro of een andere organische vezelrijke stof om krimpen en scheuren te voorkomen. In de loop van enkele jaren kunnen diverse planten hierin ontkiemen en wortel schieten. Tegenwoordig wordt alleen gebruik gemaakt van het keiharde portlandcement waarin niets wil kiemen. Zo dreigt ook dit soort zeldzame en mooie vegetaties te worden verbannen naar de laatste vrijplaatsen die de mens nog respecteert: enkele beschermde natuurgebiedjes en natuurlijk de heemtuinen. Zo ook in de heemtuin van Leiderdorp, waar steeds meer mogelijkheden (biotoopjes) worden gecreëerd voor planten - maar ook dieren, vooral insekten - die een voorkeur hebben voor zonnige dan wel schaduwrijke, droge dan wel vochtige, min of meer verticale, stenige plaatsen.

Activiteiten Heemtuin
Iedere eerste zondag van de maand kunt u tussen 15.00 tot 17.00 uur op pad met Wim Fransen, de beheerder van de heemtuin en park de Houtkamp. Het is ook mogelijk een wandeling te maken onder begeleiding van een IVN-gids.

Iedere derde zondag van de maand (van april tot en met oktober) wordt in de heemtuin een speurtocht uitgezet voor kinderen van 3 tot 10 jaar. Dit zogeheten kikker- en egelpad is een echte aanrader.