Gemeente Leiderdorp

Geschiedenis van Leiderdorp

Gepubliceerd op: 08 maart 2010

De geschiedenis van Leiderdorp begint met de Romeinen. Uit opgravingen weten we dat bij Roomburg in het begin van de derde eeuw na Christus een castellum stond, een van de vele Romeinse versterkingen langs de Rijngrens. Het is waarschijnlijk bewoond geweest door de soldaten van het 30ste Romeinse legioen, dat zich in die periode in ons land bevond.

Na de Romeinen volgden nog vele roerige eeuwen:

• Bewoning
• Leithons
• Kastelen
• Spanjaarden
• Leiden
• Gemeentewapen
• Onafhankelijkheid 
• Twintigste eeuw tot nu

Bewoning
Het land rond Leiderdorp was in de eerste eeuwen van onze jaartelling drassig en de middelen van bestaan waren beperkt. De oevers waren nog niet afgegraven voor de steenbakkerij-industrie. Ze boden waarschijnlijk in de eeuwen hierna, toen grote delen van West-Nederland door stijging van de zeespiegel onder water liepen, aan een beperkt aantal mensen een droge plaats om te wonen. De Romeinen hadden toen onze streken al verlaten.

Bodemvondsten
Bodemvondsten bewijzen dat het gebied van Leiderdorp in de Karolingische tijd (vanaf de achtste eeuw) bewoond was. In 1952 vond men bij de Kom van Aaiweg de resten van een eerste eenvoudige dijkaanleg om de bewoners tegen hoge waterstanden te beschermen. Paalgaten wezen op hutten en weefgewichten toonden aan dat men zich met veeteelt bezighield. (Weefgewichten waren stenen die de woldraad strak hielden op het weefgetouw.)

Schriftelijke bronnen
Schriftelijke bronnen duiden op boerderijen in de tiende eeuw. Zij bevonden zich in het zogenaamde eerste, tweede en derde Leithon. Deze drie districten vormden samen Holtlant. Het gebied omvatte het Waardeiland, het gebied tussen de Mare en de Zijl en dat ten noorden van de Rijn. In Holtlant zouden de eerste graven van Holland hebben gewoond en wel in het kasteel Holtlant, dat aan de huidige Dr. Van Rhijnstraat langs de Rijn stond. De naam van de provincie Holland is van het oude Holtlant afgeleid.

Leithons
Zowel de stad Leiden als de ambachtsheerlijkheid Leiderdorp ontlenen hun naam aan de Leithons: de drie districten die samen Holtlant vormden.

Oorspronkelijk grondgebied
Het Leiderdorpse grondgebied strekte zich oorspronkelijk uit tot aan de burcht in het centrum van de stad. Daar woonde de machtige heer van Wassenaar, burggraaf van Leiden en ambachtsheer van Leiderdorp.

Leiderdorp wordt kleiner
Omdat Leiden rond 1200 voor haar stadsuitbreiding ruimte nodig had, nam de stad in de loop der eeuwen regelmatig grondgebied over van omliggende ambachtsheerlijkheden.
Zo ook van Leiderdorp, dat aanvankelijk veel groter was dan het nu is: zo stond de Hooglandsche Kerk destijds op Leiderdorps grondgebied!

Kastelen
In de loop van de middeleeuwen werden in Leiderdorp heel wat kastelen gebouwd, zoals Ter Does, Berendrecht, Ter Mey, Stenevelt, Te Waarde en Zijlhof. Ze zijn helaas allemaal verdwenen.

Klooster
Sinds de veertiende eeuw stond in Leiderdorp een klooster van de orde van St. Augustinus, Engelendael genoemd. Het klooster bezat vrij veel land en was een factor van belang in Leiderdorp. Evenals de oude kerk van Leiderdorp is dit klooster in de beginperiode van de (ongeveer) Tachtigjarige Oorlog verdwenen, nadat het nog vóór het Spaanse beleg was verkocht.
(afbeelding Klooster Engelendael, bron Leiderdorps Museum)

Resten
De koper verplichtte zich ook de fundamenten uit te graven. Vandaar dat er geen resten van zijn overgebleven. Resten van kastelen zijn er ook nauwelijks meer: alleen bij Huis Ter Does en bij Boerderij Doeshof zijn nog stukjes van een donjon te vinden.

Spanjaarden
Tijdens het eerste Spaanse beleg in de Tachtigjarige Oorlog (dat afliep in mei 1574) vestigde de Spaanse legeraanvoerder Valdez zijn hoofdkwartier in Leiderdorp.

Valdez in Dorpsstraat
Hij deed dat in de oude kerk in de Dorpsstraat. Van de verdedigingswerken die hij rond de dorpskern liet aanleggen, is niets meer terug te vinden. De Spanjaarden kregen echter natte voeten toen de Prins van Oranje de dijken liet doorsteken. Zij trokken zich schielijk terug. Van de kerk was toen niet veel meer over; pas in 1620 kon deze opnieuw in gebruik worden genomen.

Veranderingen
De opstand tegen Spanje bracht grote veranderingen met zich mee. Het klooster werd aan Jonkheer Arent van Dorp gegeven als vergoeding voor een lening aan de berooide Prins van Oranje. Van Dorp liet het klooster slopen en maakte daarmee zijn investeringen in de opstand goed. De opbrengst van het kloosterland werd door de Staten van Holland gebruikt om de nieuwe protestantse kerkdienaren te betalen. Ook de pas opgerichte universiteit kreeg geld ter beschikking. Daar werden immers predikanten opgeleid.
(Afbeelding Valdez, brond Leiderdorps Museum)

Leiden
In de tijd van het Spaanse beleg was Graaf de Ligne, die getrouwd was met erfopvolgster Maria van Wassenaar, ambachtsheer van Leiderdorp.

Graaf de Ligne vertrekt
Hij bleef de wettige katholieke overheid trouw en koos eieren voor zijn geld. Hij vond het veiliger zijn bezittingen in de Zuidelijke Nederlanden te concentreren en stootte daarom zijn ambachtsheerlijkheden in Holland af.

Onder verantwoordelijkheid van Leiden
De stad Leiden kreeg na enig geharrewar in 1597 de ambachtsheerlijke rechten van Leiderdorp. Tot de tijd van de Franse Revolutie werden schout en schepenen, ambachtsbewaarders, secretaris en bode door Leiden benoemd. Ze moesten aan het stadbestuur verantwoording afleggen. Zo komt het dat veel interessante verhalen over de Leiderdorpse geschiedenis terug te vinden zijn in archiefstukken van de stad Leiden.

Gemeentewapen
Aan de periode van het Spaanse beleg heeft Leiderdorp zijn gemeentewapen te danken.

Leiderdorps stempel
Op 6 december 1597 ontving de schout van Leiderdorp, Gerrit Janszoon van Harmelen, voor bijna 28 gulden een door zilversmid en graveur Bartholomeus Dolendo vervaardigd stempel om daarmee alle stukken van het ambacht en dorp te zegelen. Het zegel toonde het Leidse wapen (de Leidse sleutels) inclusief de leeuw die het wapenschild vasthoudt.

Het randschrift vermeldde:

'S(EGEL) DER STADT LEYDEN TOT
DE AMBACHTSHEERLICKHEIT VAN LEIDERDORP'

Symbool
Pas na de Franse Revolutie ging men dit symbool als wapen voeren. Om zich van Leiden te onderscheiden, voegde Leiderdorp de blauwe balk toe, die vermoedelijk de Oude Rijn uitbeeldt.
De Hoge Raad van Adel bevestigde het wapen van Leiderdorp op 26 juli 1816.
De sleutels worden in verband gebracht met Petrus, "sleutelbewaarder" van de hemel. De golvende baan symboliseert de Oude Rijn. Leiderdorp nam - en neemt - aan de oevers van deze rivier een "sleutelpositie" in.

Onafhankelijkheid
Door de Franse Revolutie veranderde in 1795 de bestuurlijke organisatie. In het hele land ontstonden municipaliteiten, de voorlopers van de moderne gemeenten. Ook Leiderdorp werd een zelfstandige gemeente.

Sociaal-economisch
Op sociaal-economisch terrein veranderde er niet veel. Leiderdorp bleef een sterk agrarische gemeente, met lintbebouwing langs de Rijn. Wel zeer vruchtbaar trouwens: Leiderdorp werd in de Gouden Eeuw niet voor niets de 'Tuin van Holland' genoemd! In die periode was het ook dat veel rijke Leidenaars een buitenplaats langs de Rijn lieten bouwen.

Nijverheid
Het inwonertal lag in de negentiende eeuw even boven de duizend. Er was enige nijverheid van betekenis. Zo waren er bijvoorbeeld drie grote steenbakkerijen en vele pottenbakkers, waaronder enkele wereldberoemde! In kringen van binnenvaartschippers en reders was de naam Boot-Leiderdorp een begrip. Langs de Zijl exploiteerde deze firma de scheepswerf De Hoop. Het merkwaardigste schip dat de rederij ooit bouwde, was de Alhambra Flottante, die in opdracht van de Gebroeders Lumihre werd gemaakt. In de pioniertijd van de stomme film voer dit schip door ons land om het publiek te verbazen met bewegende plaatjes.

Kerkscheuring
In 1884 vond een kerkscheuring plaats: de gereformeerden (die strakker in de leer waren) scheidden zich af van de hervormden. Nergens in Nederland ging dat met zoveel wapengekletter gepaard! Acht weken lang waren in Leiderdorp militairen gelegerd om een burgeroorlog te voorkomen. De gereformeerden gingen na de afscheiding aanvankelijk te kerke in een school; in 1892 betrokken zij de kerk naast de huidige A4.

Twintigste eeuw tot nu
Al voor de Tweede Wereldoorlog vond in Leiderdorp planmatig volkswoningbouw plaats. Zo werd het zogenaamde 'oude dorp' gebouwd, waaronder het Van Leeuwenpark, dat werd ontworpen door de bekende architect Dudok van Heel.

Na de oorlog
Na de oorlog kwam de expansie pas goed op gang. Met name ook de industrie ontwikkelde zich goed. Te denken valt onder meer aan de touwfabriek en met name ook aan de vloerbedekking die daar werd geproduceerd.

Jaren '50
Midden jaren vijftig werd de Rijksweg A4 aangelegd. De Leiderdorpse brug (in de volksmond Stierenbrug genoemd) kwam er in 1964. Voor Leiderdorp is de rijksweg lange tijd een scheidslijn geweest. Daarachter lag -totaan het Doeskwartier en Patrimoniumpark- braak terrein. Tot de Oranjewijk kwam. Een wijk die het Doeskwartier en Patrimoniumpark met het Oude Dorp verbond.

Jaren '60
De visuele verbinding tussen het Oude Dorp en een andere oude vestigingsplaats, het Zijlkwartier, is Ouderzorg. Ontstaan in de jaren zestig, waarin de gemeente hard groeide. Ouderzorg, Vogelwijk, de flats langs de Engelendaal: het polderland verdwijnt, de bebouwing rukt op. Veel oudere Leiderdorpers speet dat. De nieuwe bewoners, die later ook in de wijken Binnenhof, Voorhof, Winkelhof, Buitenhof en Leyhof kwamen wonen, waren blij met Leiderdorp.
(foto Stierenbrug, bron Renzo Versteeg)

Leiderdorp nu
Nu telt Leiderdorp ruim 11.000 woningen en ruim 26.000 inwoners en is 'het dorpje aan de Oude Rijn' uitgegroeid tot een gemeente van formaat. Maar die groei is niet ten koste gegaan van de voordelen van kleinschaligheid: het 'dorpse', de gezelligheid en het persoonlijk contact. Leiderdorp is nog steeds een fijne gemeente om te wonen en te werken. Een dorp met veel bloemen, groen, water en een geschiedenis om trots op te zijn.

Meer informatie: Voor meer informatie over de geschiedenis van Leiderdorp:
Stichting Leiderdorp Museum
Van Diepeningenlaan 11052 KA Leiderdorp
tel: 071-5820381
e-mail: info@leiderdorpsmuseum.nl